Ας πάρουμε μια ανάσα. Μια βαθιά, ανακουφιστική ανάσα, όπως εκείνες που χρειάζεσαι όταν συνειδητοποιείς πως ίσως κάποια μέρα τα ρομπότ δεν θα είναι τα περίφημα ανθρωπόμορφα «μηχανάκια» με καλώδια που ονειρευόμασταν στα παιδικά μας χρόνια. Μπορεί τα ρομπότ να είμαστε… εμείς.
Ο Ίλον Μασκ, ο άνθρωπος-σύμβολο της υπέρβασης, δείχνει ξανά το δρόμο της «επαναστατικής δουλειάς»: καναπέδες-κρεβάτια στο γραφείο, 24ωρη δουλειά και ένα σύστημα όπου δεν δουλεύεις απλά· επιβιώνεις μέσω δουλειάς. Και η απορία ξεπηδά αυθόρμητα: Μήπως η 4η Βιομηχανική Επανάσταση δεν είναι τεχνολογική, αλλά βιολογική; Οι άνθρωποι μετατρέπονται σταδιακά σε μηχανές, ενώ τα ρομπότ παρακολουθούν, γελώντας στο παρασκήνιο.
Τι μας λέει ο Μασκ: Δούλεψε όσο ζεις – ή απλώς ζήσε για να δουλέψεις;
Το πρόσφατο μπλόκο στην πρόσβαση δημοσίων υπαλλήλων στα ηλεκτρονικά συστήματα των ΗΠΑ, με καναπέδες-κρεβάτια και αναδιοργανώσεις, αποδεικνύει ότι ο Μασκ ξέρει πώς να μετατρέπει οποιοδήποτε περιβάλλον σε μια μοντέρνα γαλέρα εργασίας. Και εδώ τίθεται η μεγάλη ερώτηση: Είναι η «αποδοτικότητα» το νέο όπιο της ανθρωπότητας; Πόσο παραγωγικοί μπορούμε να γίνουμε πριν χάσουμε τον εαυτό μας;
Η φιλοσοφία «καν’ το όπως στο Χ (Twitter)» λέει ξεκάθαρα ότι ο ελεύθερος χρόνος είναι για τους αδύναμους. Οι ισχυροί κοιμούνται εκεί που δουλεύουν και δουλεύουν εκεί που κοιμούνται. Κι αν δεν έχεις καναπέ στο γραφείο σου, μάλλον δεν είσαι αρκετά αφοσιωμένος.
Κι αν οι δημόσιοι υπάλληλοι γίνουν ρομπότ;
Με τις κινήσεις αυτές, οι δημόσιοι υπάλληλοι στις ΗΠΑ νιώθουν πλέον σαν «μηχανικοί γραναζιών», παρατηρώντας την τεχνολογική ανωτερότητα να τους ξεπερνά. Η ανάκληση πρόσβασης σε δεδομένα και η επιβολή μηχανιστικών πρακτικών αφήνουν ένα βασικό ερώτημα: Μήπως η ανθρωπιά στη διοίκηση είναι πλέον πολυτέλεια; Η διαχείριση ανθρώπινου δυναμικού δεν αφορά πια ανθρώπους αλλά αριθμούς, διαγράμματα και δείκτες παραγωγικότητας.
Ένας δημόσιος υπάλληλος το εξέφρασε καλύτερα: «Δεν ξέρουμε τι κάνουμε με τους υπολογιστές και τα συστήματα δεδομένων». Και το πρόβλημα είναι ότι ούτε ο Μασκ ξέρει πάντα πού σταματά η τεχνολογία και αρχίζει ο άνθρωπος. Αλλά ίσως δεν τον ενδιαφέρει κιόλας.
Οι Καναπέδες των Γραφείων: Κατάρα ή Ευλογία;
Ας μιλήσουμε ανοιχτά: Είναι το να δουλεύεις από καναπέ στο γραφείο πρόοδος ή επιστροφή στη δουλεία; Κάποιοι το ονομάζουν «startup culture», άλλοι το λένε «νέα δουλεία με καλυμμένη πρόσοψη.» Ο ίδιος ο Μασκ δεν το βλέπει έτσι· πιστεύει πως αν θέλουμε να χτίσουμε αποικίες στον Άρη, θα χρειαστούμε θυσίες.
Αλλά εμείς που μένουμε στη Γη, ίσως αναρωτηθούμε: Θέλουμε να κατακτήσουμε άλλους πλανήτες αν αυτό σημαίνει πως θα χάσουμε τον δικό μας; Μήπως η κατάκτηση του Άρη δεν αξίζει τον κόπο αν, μέχρι τότε, η ανθρωπότητα έχει χάσει τη χαρά της δημιουργίας, της οικογένειας και της ελευθερίας;
Ο Ίλον Μασκ ή ο νέος Φάουστ;
Αυτό που βλέπουμε σήμερα είναι η αναβίωση ενός αρχέγονου μύθου: ο Μασκ ως σύγχρονος Φάουστ, κάνει συμφωνίες με τη «τεχνολογική πρόοδο» και προσφέρει την ανθρώπινη ζωή ως αντάλλαγμα για παραγωγή και καινοτομία. Όμως, όπως κάθε τραγική φιγούρα, μπορεί να μην το καταλάβει παρά μόνο όταν θα είναι πολύ αργά.
Ο Δον Μούνιχαν, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, ανησυχεί για το έλλειμμα διαφάνειας και εποπτείας σε αυτές τις κινήσεις. Εμείς θα πρέπει να ανησυχούμε για κάτι ακόμα πιο βαθύ: Μήπως, αντί να ζούμε καλύτερα μέσω της τεχνολογίας, θα ζούμε για να τη «δουλεύουμε»;
Η Μεγάλη Ερώτηση: Θα αντιδράσουμε;
Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο της εποχής μας: Ποια είναι η σωστή ισορροπία; Οι νέοι διορισμένοι επικεφαλής του OPM, οι καναπέδες στα γραφεία, οι υπομνήσεις παραίτησης με αποδοχές οκτώ μηνών—όλα δείχνουν ότι η κουλτούρα της εξάντλησης αποκτά θεσμικό χαρακτήρα.
Αλλά μέχρι πότε; Οι δημόσιοι υπάλληλοι μπορεί να είναι το πρώτο θύμα, αλλά σύντομα θα ακολουθήσουν και άλλοι κλάδοι. Όταν η ανθρώπινη ζωή μετριέται σε ώρες εργασίας αντί για στιγμές ευτυχίας, τότε οι άνθρωποι δεν θα είναι τίποτα άλλο παρά γρανάζια μιας μηχανής που δεν σταματά ποτέ.
Ίσως ήρθε η ώρα να θυμηθούμε τα λόγια ενός αρχαίου σοφού: «Μέτρον άριστον.» Αν το ξεχάσουμε, τότε δεν θα είναι τα ρομπότ που θα μας αντικαταστήσουν. Θα είμαστε εμείς οι ίδιοι που θα μετατραπούμε σε αυτά.
Και τότε, ποιος θα μείνει να χαρεί την επιτυχία;
