Ο άνθρωπος, έλεγε ο Σαρτρ, είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος. Αυτή η καταδίκη της ελευθερίας, όταν εγκαθίσταται σε θεσμούς δίχως όρια, δίχως δομή, δίχως συνέπειες, μεταμορφώνεται σε φάρσα. Στην ελληνική πραγματικότητα, τα Πανεπιστήμια —εκεί όπου θα έπρεπε να κατοικεί ο Λόγος, η αναζήτηση, η κριτική σκέψη— καταντούν, πολλές φορές, χώροι μιας θολής ελευθερίας χωρίς υπευθυνότητα. Σε αντίθεση, σε άλλες χώρες, τα Πανεπιστήμια δεν είναι φρούρια, μα ούτε και πεδία μάχης. Είναι κοινότητες πειθαρχίας και σκέψης. Η ανακοίνωση της κυβέρνησης για «συνέπειες» και Σχέδια Ασφαλείας, υπό τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη, ξυπνά το ερώτημα: μπορεί η Τάξη να φέρει την Ελευθερία; Ή μήπως είναι το αντίστροφo.
Σε μια Ευρώπη όπου η γνώση στεγάζεται με σεβασμό —σε αίθουσες που προστατεύονται όχι από κάμερες αλλά από το κύρος της ακαδημαϊκής ελευθερίας— η Ελλάδα μοιάζει ακόμα παγιδευμένη σε μια εφηβική φάση επανάστασης χωρίς σκοπό. Στη Βρετανία, την Ολλανδία, τη Γερμανία, τα Πανεπιστήμια δεν χρειάζονται ειδικές δυνάμεις να τα περιφρουρούν. Η ασφάλεια τους εδράζεται σε ένα κοινό συμβόλαιο κοινωνικής εμπιστοσύνης: το Πανεπιστήμιο είναι ιερός τόπος. Όχι άντρο.
Αντιθέτως, στην Ελλάδα, κάθε σύγκρουση ταυτότητας, κάθε ψυχολογική καταβύθιση, κάθε αίσθημα ματαίωσης ή πολιτικής αδυναμίας, βρίσκει καταφύγιο στο Πανεπιστήμιο. Όπως θα έλεγε ο Φρόιντ, το ασυνείδητο των συλλογικών νευρώσεων βρίσκει έκφραση μέσα από πράξεις βίας που εκτυλίσσονται εκεί όπου έπρεπε να γεννιούνται ιδέες. Δεν είναι απλώς ανομία: είναι μεταβίβαση. Το άγχος και το αίσθημα εγκατάλειψης που γεννά η κοινωνία, εκφορτίζεται με θυμό στον φοιτητικό μικρόκοσμο. Ό,τι δεν ελέγχουμε στο Εγώ, το επιβάλλουμε στον Άλλον.
Σε αυτό το πλαίσιο, η απόφαση της κυβέρνησης να θέσει ως «λέξη-κλειδί» τις συνέπειες δεν είναι αυταρχική. Είναι θεσμική θεραπεία. Ο ίδιος ο πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης, έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι το Πανεπιστήμιο δεν μπορεί να είναι ούτε νησί ατιμωρησίας ούτε χώρος πολιτικής αυτοδικίας. Η εφαρμογή σχεδίων ασφαλείας και η σύνδεση παραβατικότητας με ποινικές, πειθαρχικές και αστικές ευθύνες αποτελεί προσπάθεια να αποκατασταθεί το αυτονόητο: ότι η ακαδημαϊκή ελευθερία είναι ασύμβατη με τον τρόμο.
Η σύγκριση με το εξωτερικό δεν είναι απλώς τεχνοκρατική. Είναι πολιτισμική. Στην Κοπεγχάγη, στο Παρίσι, στο Κέιμπριτζ, ο διάλογος είναι σφοδρός αλλά ασφαλής. Εκεί, η αντιπαράθεση παράγει πρόοδο. Στην Ελλάδα, η σύγκρουση συχνά γεννά φόβο. Γιατί δεν έχουμε διαχωρίσει την αντισυμβατικότητα από τη βαρβαρότητα. Δεν έχουμε αποδεχθεί πως το Πανεπιστήμιο, για να είναι ριζοσπαστικό, πρέπει πρώτα να είναι ασφαλές.
Σαρτρικά, η ελευθερία χωρίς νόημα καταλήγει στο μηδέν. Αν λοιπόν το ελληνικό Πανεπιστήμιο συνεχίσει να είναι χώρος όπου κάθε πράξη στερείται ευθύνης, τότε ό,τι χτίζεται μέσα του δεν θα έχει ύπαρξη. Θα είναι ένας διαρκής αγώνας επιβολής, ένας αγώνας επιθυμιών χωρίς συμβόλαιο. Και όπως θα μας προειδοποιούσε ο Φρόιντ, εκεί όπου το Υπερεγώ δεν λειτουργεί, γεννιούνται νευρώσεις, όχι κοινωνίες.
Η επιλογή δεν είναι ανάμεσα σε πανεπιστήμια-στρατόπεδα και πανεπιστήμια-ζούγκλες. Είναι ανάμεσα σε θεσμούς που προστατεύουν την ελευθερία και σε ερείπια που την παριστάνουν. Η ελληνική κοινωνία καλείται, επιτέλους, να αποφασίσει αν η γνώση είναι πράξη ευθύνης ή όχημα εκτόνωσης. Και το κράτος —με την πρωτοβουλία της κυβέρνησης Μητσοτάκη— φαίνεται έτοιμο να πει το αυτονόητο: πως η ασφάλεια δεν είναι εχθρός της Δημοκρατίας. Είναι η προϋπόθεσή της.
Στατιστικά και Αναφορές
-
Σύμφωνα με το Υπουργείο Παιδείας των ΗΠΑ, το 2021 αναφέρθηκαν πάνω από 31.000 εγκλήματα σε πανεπιστημιουπόλεις, με τις πιο συχνές παραβάσεις να περιλαμβάνουν διαρρήξεις, βιασμούς και κλοπές οχημάτων .BestColleges.com
-
Στην Ελλάδα, η απόφαση για εισαγωγή αστυνομικής δύναμης στα πανεπιστήμια προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, με φοιτητές και ακαδημαϊκούς να εκφράζουν ανησυχίες για παραβίαση της αυτονομίας των ιδρυμάτων .
-
Σε πρόσφατη συνέντευξη, οι Φιλίππα Χατζησταύρου και Γιώργος Βασάλος ανέλυσαν τις επιπτώσεις της εισαγωγής αστυνομίας στα πανεπιστήμια, τονίζοντας τη σημασία της διατήρησης της ακαδημαϊκής ελευθερίας και αυτονομίας .OpenEdition Journals
