Όταν οι σελίδες ενός βιβλίου γίνονται καθρέφτης – και ο καθρέφτης δείχνει μόνο τους άλλους
Η κυκλοφορία της «Ιθάκης» του Αλέξη Τσίπρα προκάλεσε ακριβώς αυτό που θα περίμενε ένας καλός… ψυχαναλυτής:
ένα ξέσπασμα οργής από όσους ένιωσαν να στοχοποιούνται, μια αμήχανη αμνησία από τον ίδιο τον συγγραφέα και μια κοινωνία που παρακολουθεί ένα γνώριμο πολιτικό μοτίβο: ο αρχηγός σώζει τον εαυτό του, κατηγορώντας το πλήρωμα.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι πρώην συνεργάτες του αντιδρούν με βαριές λέξεις:
«Προδότης», «λέει ψέματα», «κουτσομπολιό», «πόνημα-πλυντήριο», ακόμη και υπαινιγμούς περί ομοφοβίας.
Όσο σκληρές κι αν είναι αυτές οι εκφράσεις, βρίσκουν έδαφος: γιατί η «Ιθάκη» δεν διαβάζεται σαν πολιτική αποτίμηση.
Διαβάζεται σαν ψυχολογικό ξέσπασμα, σαν μια απόπειρα μετατόπισης ευθύνης, σαν το ημερολόγιο ενός ηγέτη που δυσκολεύεται να παραδεχτεί ότι έκανε λάθος επιλογές – όχι μία φορά, αλλά διαχρονικά.
1. Το πολιτικό ερώτημα: Πόσο έντιμο είναι να επιτίθεται κανείς στους ανθρώπους που ο ίδιος ανέδειξε;
Εδώ δεν χρειάζεται να είναι κανείς ούτε ιστορικός ούτε πολιτικός αναλυτής.
Αρκεί η κοινή λογική:
Όταν ένας πρωθυπουργός επιλέγει υπουργούς, βουλευτές, επιτελείς, προέδρους Βουλής,
αναλαμβάνει την πλήρη ευθύνη του “ποιος μπαίνει στο καράβι”.
Αν, χρόνια αργότερα, γράφει 762 σελίδες για να εξηγήσει ότι όλοι αυτοί ήταν ψεύτες, επιπόλαιοι, αδιάλλακτοι, ακατάλληλοι,
τότε το ερώτημα γυρίζει πάνω του με εκκωφαντικό τρόπο:
Μα εσύ δεν τους διάλεξες;
Εσύ δεν τους εμπιστεύτηκες;
Εσύ δεν τους έδωσες ρόλους κρίσιμους;
Αν ο καπετάνιος ρίξει το πλοίο στα βράχια, δεν φταίει ο μούτσος.
Όπως είπε ο Παύλος Μαρινάκης:
«Δεν είναι έντιμο να τα φορτώνεις όλα στο πλήρωμα όταν το πλοίο το οδηγούσες εσύ».
Και αυτό είναι το πολιτικό, αλλά και το ηθικό βάρος της Ιθάκης:
Ότι ο Τσίπρας μοιάζει να ψάχνει άλλοθι, όχι να προσφέρει αυτογνωσία.
2. Η ψυχαναλυτική ανάγνωση: Ο ναρκισσισμός του ηγέτη που δεν αντέχει την ευθύνη
Εδώ μπαίνει ο Φρόιντ, και μάλιστα όχι διακριτικά.
Στην ψυχανάλυση, όταν κάποιος προβάλλει στους άλλους όλα τα σφάλματά του, λέμε ότι
ενεργοποιεί τον μηχανισμό της προβολής.
Ο Φρόιντ μιλάει για το «Εγώ που απειλείται» και ψάχνει διαρκώς εξωτερικούς ενόχους για να διατηρήσει την εικόνα του αλάνθαστου.
Στην περίπτωση της Ιθάκης, αυτό είναι εμφανές:
-
Οι συνεργάτες του «τον δυσκόλεψαν».
-
Οι υπουργοί του «τον πρόδωσαν».
-
Οι επιλογές του «ήταν αναγκαίες».
-
Οι ευθύνες του «ανύπαρκτες».
-
Οι ήττες του «οφείλονται σε άλλους».
Πρόκειται για κλασική φροϋδική άμυνα απέναντι στην ενοχή, που ξεκινά από έναν ύπουλο διάλογο μέσα στον ψυχισμό του ηγέτη:
«Δεν φταίω εγώ.
Φταίνε εκείνοι που δεν με κατάλαβαν, δεν με ακολούθησαν, δεν στάθηκαν στο ύψος των περιστάσεων.»
Αλλά εδώ υπάρχει μια λεπτή ειρωνεία:
Ο ηγέτης που κατηγορεί τους συνεργάτες του ομολογεί χωρίς να το θέλει ότι ήταν κακός στην πιο κρίσιμη ικανότητα ενός πρωθυπουργού: στην επιλογή ανθρώπων.
Και στον αθλητισμό –το ξέρεις καλύτερα από όλους ΣΑΜ–
κανένας προπονητής δεν μένει όταν επιλέγει διαρκώς λάθος ενδεκάδα.
3. Το παράδοξο της Ιθάκης: Απομνημόνευμα χωρίς αυτοκριτική
Αυτό που επισήμαναν σχεδόν όλοι οι σχολιαστές, ακόμη και πολιτικοί του αντίπαλοι, είναι ότι
σε πάνω από 700 σελίδες δεν υπάρχει μια συγγνώμη.
Όχι μια ξεκάθαρη, όχι μία που να μη ρίχνει ευθύνες σε άλλους, όχι μια φράση που να λέει:
«Έκανα λάθος. Το αναγνωρίζω. Μαθαίνω.»
Ο Σκουρλέτης μιλάει για «έλλειψη θάρρους».
Ο Κασσελάκης για «Τιτανικό του rebranding».
Ο Πολάκης για «ψέματα».
Η Κωνσταντοπούλου για «προδοσία».
Μπορεί σε πολλά να έχουν προσωπικές ατζέντες.
Όμως η σύμπτωση όλων στο ίδιο σημείο είναι πολιτικά θανάσιμη:
η Ιθάκη μοιάζει με απόπειρα επανεγγραφής της ιστορίας με μοναδικό στόχο τη διάσωση του συγγραφέα.
Και αυτό, για έναν πρώην πρωθυπουργό, δεν είναι απλώς λάθος Τακτικής.
Είναι ρήγμα πολιτικής Ηθικής.
4. Το θεμελιώδες ερώτημα: Τι είδους ηγεσία είναι αυτή που αποδομεί τους δικούς της ανθρώπους;
Εδώ το ζήτημα ξεπερνά το ΣΥΡΙΖΑ.
Αγγίζει την ουσία της πολιτικής ηγεσίας σε κάθε δημοκρατία.
Ηγεσία χωρίς ανάληψη ευθύνης δεν είναι ηγεσία.
Ηγεσία που ψάχνει ενόχους δεν εμπνέει.
Ηγεσία που γράφει βιβλία για να δικαιολογηθεί, καταλήγει να αυτοενοχοποιείται.
Η «Ιθάκη» θα μπορούσε να είναι ένα βιβλίο αυτογνωσίας.
Έγινε όμως ένα βιβλίο μεταβίβασης ευθύνης.
Και αυτό προκαλεί όχι μόνο την οργή των πρώην συνεργατών του, αλλά και το ερώτημα όλων των πολιτών:
Αν όλοι ήταν λάθος, τότε μήπως ο πρώτος λάθος ήταν η δική σου κρίση;
5. Επίλογος: Η αληθινή Ιθάκη είναι η αυτογνωσία – όχι η αυτοαθώωση
Ο Οδυσσέας γύρισε στην Ιθάκη κουρασμένος, γεμάτος πληγές,
αλλά με μια βαθιά σοφία:
ότι ο δρόμος τον άλλαξε.
Ο Αλέξης Τσίπρας, γράφοντας την «Ιθάκη», δείχνει ότι δεν άφησε τον δρόμο να τον αλλάξει.
Ότι δεν αποδέχθηκε το ταξίδι της ευθύνης.
Ότι οι πληγές δεν έγιναν γνώση, αλλά κατηγορία.
Και αυτό, είναι το μεγαλύτερο πολιτικό ερώτημα της εποχής:
Μπορεί ένας ηγέτης να μιλήσει για Ιθάκη, χωρίς ποτέ να έχει περάσει από την αυτογνωσία;
ΥΓ. Το κείμενο αποτελεί προϊόν βαθιάς ανάλυσης, πολλών παραγόντων!
