Η συνάντηση με τον Μπασάρ αλ Άσαντ περιγράφεται με έναν τόνο που θυμίζει την περίφημη φράση της Χάνα Άρεντ: «η κοινοτοπία του κακού». Σαν μια σκιά του ίδιου του πατέρα του, ο Άσαντ εμφανίζεται ως ένας άντρας με λεπτή κορμοστασιά και απαλή φωνή, ικανός να κυβερνά με τη μέθοδο της απόλυτης βίας. Αλλά τι ψυχολογικό πορτρέτο μπορεί να σκιαγραφήσει κανείς για αυτόν τον άνθρωπο, που ισορροπεί ανάμεσα στην κλινική ψυχρότητα και τη σαδιστική εξουσία;
Το Παιδί της Δυναστείας
Ο Μπασάρ, δεύτερος γιος του Χαφέζ αλ Άσαντ, δεν ήταν αρχικά προορισμένος για την προεδρία. Οι προσδοκίες της οικογένειας έπεσαν στον αδερφό του, Μπάσελ, του οποίου ο ξαφνικός θάνατος έφερε τον νεαρό οφθαλμίατρο αντιμέτωπο με έναν ρόλο που πιθανώς δεν επιθυμούσε. Ίσως εκεί κρύβεται η πρώτη ρωγμή στη ψυχολογία του: η απροσδόκητη μεταμόρφωση από έναν σπουδαστή της ιατρικής σε έναν απόλυτο άρχοντα.
Ο Φρόυντ ίσως θα έβλεπε εδώ την πάλη του “Υπερεγώ” με το “Εγώ”. Το πρώτο απαιτούσε να ανταποκριθεί στις προσδοκίες της οικογένειας, ενώ το δεύτερο πάσχιζε να βρει ταυτότητα μακριά από την καταπίεση της δυναστικής εξουσίας.
Η Ψυχρή Εξουσία
Η περιγραφή της συνάντησης με τον Άσαντ, όπως καταγράφεται από τον Άιβαν Γουάτσον, αποκαλύπτει έναν άνθρωπο που δεν χρειάζεται να φωνάζει για να επιβληθεί. Αντί για τον επιδεικτικό αυταρχισμό του Σαντάμ, ο Άσαντ χρησιμοποιεί τη σιωπή και τον κυνισμό ως όπλα. Η χαλαρή του χειραψία και η απαλή φωνή φέρνουν στο νου έναν “διπλωμάτη” που, πίσω από τη μάσκα της ευγένειας, κρύβει έναν αδίστακτο χειραγωγό.
Αυτή η αντίθεση μεταξύ της εξωτερικής ηρεμίας και της εσωτερικής σκληρότητας αντικατοπτρίζει τον μηχανισμό της “ψυχολογικής άμυνας του διαχωρισμού” που περιγράφει η ψυχανάλυση. Ο Άσαντ έμαθε να αποσυνδέει τα προσωπικά του συναισθήματα από τις πολιτικές του πράξεις, δημιουργώντας έτσι έναν μηχανισμό που του επέτρεψε να διαχειριστεί τον θάνατο, τον φόβο και την καταπίεση ως τεχνικά ζητήματα.
Η Διπλή Ζωή
Τα πολυτελή αυτοκίνητα, οι βίλες και οι ανέσεις που αποκάλυψε το περιβάλλον του Άσαντ δείχνουν μια διάσταση υπερβολής, σχεδόν υπαρξιακής απόδρασης από τη μιζέρια που επιβλήθηκε στον λαό του. Εδώ, ο Φρόυντ θα μιλούσε για “απόκρυφη ενοχή.” Ο Άσαντ, διαπράττοντας εγκλήματα, φαίνεται να προσπαθεί να “εξαγοράσει” την αυτοεικόνα του μέσα από την πολυτέλεια, σαν να πιστεύει πως ο υλικός πλούτος μπορεί να απαλύνει τα ίχνη της βαναυσότητάς του.
Η Ανατομία του Κακού
Η απόλυτη εξουσία που ασκείται με βία και φόβο, συνδυασμένη με τον κυνισμό και την υποκρισία του καθεστώτος Άσαντ, δημιουργεί ένα πορτρέτο ενός ανθρώπου που ενσαρκώνει τη σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης φύσης. Ο Άσαντ δεν είναι το τέρας που φωνάζει. Είναι το τέρας που χαμογελά. Σαν μια σύγχρονη αναπαράσταση του Μακιαβέλι, καταφέρνει να κυβερνά με μια ψευδαίσθηση σταθερότητας, ακόμα κι όταν οι φυλακές του ξεχειλίζουν από βασανισμένους.
Το Ψυχογράφημα του Δικτάτορα
Ο Μπασάρ αλ Άσαντ είναι ένας άνθρωπος που, παρά την εξωτερική του ευγένεια, ενσαρκώνει την “κοινοτοπία του κακού.” Η ψυχολογική του ταυτότητα βασίζεται σε μια διπλή πραγματικότητα: η ανάγκη του να αποδείξει την αξία του ως ηγέτη, ενώ ταυτόχρονα διατηρεί την ασφάλεια της δυναστικής εξουσίας.
Το ερώτημα παραμένει: γεννιέται κάποιος τύραννος ή γίνεται; Στην περίπτωση του Άσαντ, η απάντηση βρίσκεται στον συνδυασμό της οικογενειακής πίεσης, της πολιτικής πραγματικότητας και της ανθρώπινης φύσης, που άλλοτε προσαρμόζεται και άλλοτε εκτροχιάζεται.
Συμπερασματικά, ο Άσαντ είναι το τέλειο παράδειγμα ενός ανθρώπου που “φορά τη μάσκα του κανονικού,” κρύβοντας πίσω της έναν ψυχισμό γεμάτο αντιφάσεις και σκοτάδι. Ένα σύμβολο μιας εποχής όπου το κακό δεν κραυγάζει, αλλά ψιθυρίζει.
