I. Το φαινόμενο: μια έκρηξη βίας κάτω από τον μανδύα του αθλητικού πανηγυρισμού
Χιλιάδες Παριζιάνοι ξεχύνονται στους δρόμους για να γιορτάσουν ένα ανεπανάληπτο ποδοσφαιρικό επίτευγμα: η Παρί Σεν Ζερμέν κατακτά το πρώτο της Champions League, διαλύοντας την Ίντερ με 5-0. Η γιορτή όμως μετατρέπεται σε σφαγείο:
νεκροί, μαχαιρώματα, πυρκαγιές, βανδαλισμοί, συγκρούσεις με την αστυνομία.
Το ερώτημα είναι γιατί;
Ποια σκοτεινή ενέργεια απελευθερώνεται μέσα από ένα αθλητικό γεγονός ώστε ο ενθουσιασμός να μεταμορφώνεται σε κολεκτιβική βία;
II. Η φροϋδική θεμελίωση: Το απωθημένο ένστικτο θανάτου (Thanatos)
Κατά τον Φρόυντ, ο άνθρωπος φέρει εντός του δύο βασικά ένστικτα:
-
Έρως → ένστικτο ζωής, δημιουργίας, αγάπης
-
Θάνατος (Θάνατος) → ένστικτο καταστροφής, βίας, αποσύνθεσης
Η κοινωνία μέσω της παιδείας, των κανόνων, της καταστολής των ενστίκτων, απωθεί τον Θάνατο. Όμως αυτός παραμένει στο υποσυνείδητο, έτοιμος να ξεσπάσει όταν του δοθεί αφορμή.
Ο μαζικός αθλητικός πανηγυρισμός είναι τέτοια αφορμή. Η έκσταση της νίκης, η μαζική ταύτιση, η συλλογική αποδόμηση της ατομικής ταυτότητας (το φαινόμενο crowd psychology του Gustave Le Bon), δημιουργεί ένα τελετουργικό αποφόρτισης:
👉 Η ΝΙΚΗ λειτουργεί σαν δικαίωμα στην ΥΠΕΡΒΑΣΗ των κανόνων.
Όταν ο κόσμος βγαίνει στους δρόμους, οι εσωτερικοί αναστολείς πέφτουν. Το ένστικτο του θανάτου βρίσκει διέξοδο μέσα από τη μαζική σύγκρουση.
III. Παράλληλος με την Ελλάδα: Ομάδες, γήπεδα, βία
Το μοτίβο το βλέπουμε καθαρά και στα επεισόδια στην Ελλάδα:
-
Τελικοί Κυπέλλου → Μάχες
-
Παρέες “οπαδών” → μαχαιρώματα σε καφετέριες
-
Πανηγυρισμοί τίτλων → καμένα αυτοκίνητα
Ο μηχανισμός είναι πανομοιότυπος. Το ελληνικό στοιχείο προσθέτει και τη μαφιόζικη υποκουλτούρα των οργανωμένων: σε πολλές περιπτώσεις έχουμε πλέον καθαρές εγκληματικές οργανώσεις που δρουν κάτω από το προσωπείο του οπαδισμού.
IV. Είναι «εγκληματική ομάδα» η βία στο Παρίσι;
Όχι εξ ολοκλήρου.
Στο Παρίσι, έχουμε ένα υβριδικό φαινόμενο:
-
Στο βάθος υπάρχει προϋπάρχουσα κοινωνική ένταση: οι προάστιες γειτονιές, οι αποκλεισμένοι νέοι, η οργή απέναντι στην αστυνομία (θυμίζουμε τις περσινές εξεγέρσεις μετά από αστυνομικούς πυροβολισμούς).
-
Το ποδόσφαιρο είναι το πλαίσιο-ανάφλεξης που δίνει το πρόσχημα για να εκδηλωθεί αυτή η υποβόσκουσα οργή.
-
Συμμετέχουν κοινωνικά αποκλεισμένα στρώματα, νέοι μεταναστευτικής καταγωγής, αλλά και “κανονικοί” οπαδοί που παρασύρονται από το μαζικό κλίμα.
-
Στο περιθώριο κινούνται και πυρήνες καθαρών εγκληματικών ομάδων που εκμεταλλεύονται το χάος.
Είναι, συνεπώς, ένα κοινωνικό φαινόμενο με εγκληματικές προσμείξεις, όχι αμιγώς “οργανωμένο έγκλημα”.
V. Κοινωνικό φαινόμενο – γιατί μέσω του αθλητισμού;
Διότι ο αθλητισμός (και ειδικά το ποδόσφαιρο) είναι το τελευταίο πεδίο όπου επιτρέπεται στον άνθρωπο να ζήσει συλλογικά ΠΑΘΗ:
-
Να κραυγάσει
-
Να νιώσει υπερηφάνεια φυλής/πόλης
-
Να συγκρουστεί χωρίς άλλοθι «ηθικού»
-
Να βιώσει τελετουργική κάθαρση
Ο σύγχρονος άνθρωπος ζει σε μια κοινωνία που του απαγορεύει την εκδήλωση βίας στην καθημερινότητα.
👉 Το γήπεδο, ή ο δρόμος μετά τη νίκη, γίνεται το σκηνικό όπου επιτρέπεται το απωθημένο Θάνατος να εκτονωθεί.
VI. Ο παραλληλισμός με Ελλάδα: Παρίσι σήμερα = Σύνταγμα και Λεωφόρος παλαιότερα
Όπως στο Παρίσι, έτσι και στην Ελλάδα:
-
Ο οπαδικός χώρος έχει γίνει συλλογικός “λέβητας” απωθημένων.
-
Η κοινωνική πίεση (ανεργία, ανισότητες, υποκουλτούρα) βρίσκει διέξοδο μέσω της βίας που “δικαιολογείται” από το ποδόσφαιρο.
-
Ο ανώνυμος όχλος μετατρέπεται σε ορδή που “καίει” για να βιώσει το αίσθημα της ισχύος.
Και στη Γαλλία και στην Ελλάδα, η πολιτεία αδυνατεί να προλάβει το φαινόμενο διότι αντιμετωπίζει το σύμπτωμα, όχι τη ρίζα.
VII. Συμπέρασμα: Δεν πρόκειται για «μεμονωμένα επεισόδια»
Αυτό που συνέβη στο Παρίσι είναι η σκοτεινή πλευρά της μαζικής ψυχής.
Ένα τελετουργικό εκτόνωσης που ενεργοποιείται κάθε φορά που ένα μαζικό αίσθημα ταύτισης (η ΝΙΚΗ της ομάδας-πόλης) σπάει τα όρια του κοινωνικού συμβολαίου.
Η ΦΡΑΣΗ ΚΛΕΙΔΙ:
“Ο πανηγυρισμός της νίκης δεν είναι παρά το προκάλυμμα ενός συλλογικού ασυνειδήτου που αναζητά άφεση για να βυθιστεί στην καταστροφή.”
